ਮਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ

ਵਿਹੜਾ ਸੁੰਭਰਦੀ

ਖੇਤ ਰੋਟੀ ਲਜਾਂਦੀ

ਖੂਹੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ

ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਗਦ ਦੀ

ਕੋਈ ਵੀ ਪਰਚੀ ਦਿਸਦੀ

ਚੱਕ ਕੇ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦੀ

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ `ਚ ਛਪੇ

ਮੁੜ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਟੋਟਕੇ ਨੂੰ

ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ ਵੇਖ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ

ਮਾਂ ਪਤੈ

ਇਹ ਅੱਖਰ ਕਿਸ ਬੋਲੀ ਦੇ ਐ?

“ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ”।

ਤੇ ਏਨ੍ਹਾ ਵਿਚ ਕੀ ਲਿਖਿਐ?

“ਬਾਣੀ”।

ਕੰਨ ਖਜੂਰਾ

ਕੰਨ ਖਜੂਰਾ

ਸੌ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ

ਸੌ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ

ਸੌ ਜੀਭਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ

ਉਹ ਤੁਰਨ ਲਈ

ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ

ਜਿਥੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ

ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਿਣਕਾ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦਾ

ਘਾਹ ਦਾ ਪੱਤਾ ਨਹੀਂ ਦਰੜਦਾ

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੌ ਪੈਰਾਂ ਦਾ

ਭਾਰ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਚੁਕਦਾ ਹੈ

ਕੰਨ ਖਜੂਰਾ ਬੰਦੇ ਵਾਙੂੰ ਸੋਚਦਾ ਨਹੀਂ

ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ

ਫ਼ਾਸਿਲਾ ਨਹੀਂ

ਪਾਣੀ

ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਜਿਓਂ ਨੀ ਜਿੰਦੇ
ਪਾਣੀ  ਵਾਂਗ ਵਿਹਾ
ਡਿੱਗਣ ਵੇਲੇ ਝਰਨਾ ਬਣਦਾ
ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਦਰਿਆ

ਬਿਰਖ

ਕੋਈ ਬਿਰਖ ਦੀ

ਛਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ

ਕੋਈ ਛਾਂ ਉੱਤੇ

ਬਿਰਖ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ

ਜਨੀਨ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਾਂ

ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਟੈਂਕ ਨਾਲ

ਢੱਠੇ ਘਰ ਦੇ ਢੇਰ ਉਤੇ

ਮਾਂ ਖੜ੍ਹੀ

ਬੱਚੇ ਦਾ ਖਿਡਾਉਣਾ ਫੜੀ

ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬਾਂਹ ਚੁਕਦੀ ਬੋਲਦੀ

ਇਸ ਭਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੀਹਦਾ

ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਮੈਂ ਤੁਰਤ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ

ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ

ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ

ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ

ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।

ਅੰਦਰ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚੋਂ

ਹਾਕ ਵਜਦੀ ਹੈ

ਮੈਂ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕ ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ

ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ

ਮੈਂ ਮਲਬੇ ਦੇ ਢੇਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ

ਫਿੱਸੀ ਗੇਂਦ ਪਲੋਸਦੀ

ਬਾਂਹ ਚੁਕ ਕੇ ਬੋਲਦੀ

ਜਨੀਨ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ

ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰਬ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਸਮਝ ਕੇ

ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ

ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਸੀ

ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ

ਅਸੀਸ

ਧਰਤੀ
ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ
ਹਰ ਪੈਰ ਤੇ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ

ਬਿਨਾਂ ਜਿਉਣੋਂ ਜਿਉਣਾ

ਅੱਖਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
ਕੰਨ ਸੁਣੀਂ ਜਾਂਦੇ
ਪੈਰ ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੇ
ਹੱਥ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੇ
ਬਿਨਾ ਜਿਉਣੋਂ ਜੀਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ

ਵੇਈਂ ਤੇ ਰਬਾਬ

ਕਹੁ ਪਿਆਰੇ

ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਵੇਈਂ ਅੰਦਰ ਡੁਬਣ ਵੇਲੇ

ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਤੂੰ ਦਸ ਜਦੋਂ ਰਬਾਬ `ਚ

ਡੁਬ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਵੇਂ

ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਨਾਨਕ ਕੰਠ `ਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਉਠਿਆ

ਛਿੜੇ ਰਬਾਬ `ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਡੁੱਲ੍ਹਿਆ

ਅਰਬ ਦੇ ਸੜਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿਚ

ਵੇਈਂ ਵਗ ਪਈ

ਜੋ ਡੁੱਬਿਆ ਸੋ ਤਰਿਆ।

ਚਾਰ ਪਹਿਰ

ਟੁੱਟੀ ਮੰਜੀ ਵਾਣ ਪੁਰਾਣਾ

ਕਿਸ ਬਿਧ ਰਾਤ ਲੰਘਾਈਏ

ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ `ਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀਏ

ਦੂਜੇ ਪਹਿਰ `ਚ ਗਾਈਏ

ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ `ਚ ਤਾਰੇ ਗਿਣੀਏ

ਚੌਥੇ ਸੂਰਜ ਧਿਆਈਏ

ਟੁੱਟੀ ਮੰਜੀ ਵਾਣ ਪੁਰਾਣਾ

ਚਕ ਕੇ ਪਾਸੇ ਧਰੀਏ

ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਿਛਾ ਧਰਤੀ ਤੇ

ਬਾਂਹ ਸੱਜਣ ਦੀ ਫੜੀਏ

 

 

ਵੇਈਂ

ਨਾਨਕ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਡੁਬਿਆ
ਵੇਈਂ ਅੰਦਰ
ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ
ਦਰਿਆ ਲਗਾ ਸੀ
ਸਿਰ ਤੇ ਚਾਇਆ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਾਗਰ
ਹਰ ਦਰਿਆ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ
ਸਾਗਰ ਚੁਕ ਕੇ ਤੁਰਦਾ

ਬਿੱਲੀ

ਘਰ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਹੀ ਲਗਦੀ ਹਾਂ

ਉਹ ਮਿਆਓਂ ਮਿਆਓਂ ਕਰਦੀ

ਛਾਲ ਮਾਰਦੀ ਹੈ

ਕੂਲੀ ਜੱਤ ਨਾਲ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੂਛ ਤੱਕ

ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਸਰਦੀ ਹੈ

ਖੱਬੀ ਲੱਤ ਨੂੰ ਮੂਹਰਿਓਂ ਅਗਿਓਂ

ਦਬਦੀ ਪਲੋਸਦੀ ਹੈ

ਫੇਰ ਸੱਜੀ ਨੂੰ

ਨਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ

ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹਾਂ

ਗੁਆਂਢੀ ਆਪਣੀ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ

ਘੁਰਕ ਨਾ ਦੇਣ।

ਐਵੇਂ ਡਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ

ਕੀ ਪਤੈ ਗੁਆਂਢੀ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਹੋਣ

ਬਸ ਏਹੀ ਹੈ, ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ

ਕਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ

ਬੋਲੇ ਨਹੀਂ

ਬੂਹਾ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ

ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ

ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ

ਕੁੱਤਾ

 

ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਗਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ
ਮੈ ਇਕ ਘਰ ਵਿਚ
ਉਹ ਸਾਰੀ ਗਲੀ ਵਿਚ

ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਨਵਾਂ ਆਇਆ ਹਾਂ
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ

ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ

ਉਹ ਪੂਛ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਆਥਣੇ ਬਸ ਤੋਂ ਉਤਰਦਾ ਹਾਂ

ਉਹ ਪੂਛ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਘਰ ਤਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

 

ਸੈਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਵਿਥ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ

ਮੇਰੀ ਇਕੱਲ ‘ਚ ਖ਼ਲਲ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ

ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ

 

ਘਰ ਉਸਰਦੇ ਢਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ

ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ

ਘਰਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਨਹੀਂ

ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਂਦੇ ਹੀ ਹਨ

ਦਿਨ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਟਦੇ ਹਨ

ਸਭ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਪਟਾ ਹੈ

ਕੱਲਾ ਕੁੱਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ

 

ਸਵੇਰ, ਤਿਪਹਿਰ

ਰਿਕਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ

ਹਸਦੇ, ਲੜਦੇ, ਚੀਕ ਚਿਹਾੜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰ ਮਗਰ

ਪੂਛ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਦੌੜਦਾ ਹੈ

ਤੇ ਗਲੀ ਵਸਦੀ ਹੈ

 

 

ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਰੀ ਕੀਹਨੇ ਛਾਲ

ਕਿਹੜੇ ਤਾਂ ਵੇਲੇ ਜੀ ਮੈ

ਪੱਤਣ ਤੇ ਆਣ ਲੱਥੀ

ਕਿਹੜੇ ਤਾਂ ਵੇਲੇ ਮਾਰੀ ਛਾਲ

ਲੀੜੇ ਲੱਤੇ ਜੀ ਅਸੀਂ

ਸੌਪ ਦਿਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨੂੰ

ਦੇਹੀ ਤੋਂ ਲਾਹਿਆ ਜੂਠਾ ਮਾਲ

ਕੱਚਾ ਘੜਾ ਜੀ ਸਾਡਾ

ਸੁੱਚਾ ਸੁੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ

ਲੱਗਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ

ਨਦੀਆ ਦੇ ਅੰਗ ਲੱਗੀ

ਆਪ ਨਦੀ ਹੋ ਗਈ

ਕੰਢਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਭਾਲ

ਹੁਣ ਤਾਂ ਜੀ ਮੋਹ ਟੁੱਟਾ

ਪਾਰਲੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣੇ ਦਾ

ਜਿੱਥੇ ਉਡੀਕੇ ਮਹੀਵਾਲ

ਕੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਵਿਚੋਂ

ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਾਟ ਕੰਬੀ

ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਰੀ ਕੀਹਨੇ ਛਾਲ

ਵਿਥਿਆ

ਭਰੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਸੱਜਣ ਤੱਕਿਆ
ਕੰਬਦਾ ਕੰਬਦਾ ਦਿਸਿਆ
ਭਰੇ ਕੰਠ ਵਿਚ ਬੋਲ ਉਲਝ ਗਏ
ਰਹੀ ਅਧੂਰੀ ਵਿਥਿਆ

ਵਿਥਿਆ

ਨੈਣੀਂ ਅਟਕੇ ਅੱਥਰੂ
ਕੰਠ `ਚ ਅਟਕੇ ਬੋਲ
ਆਪੇ ਵਿਥਿਆ ਜਾਣ ਲੈ
ਦੋ ਪਲ ਬਹਿ ਕੇ ਕੋਲ

ਦੋ ਕਣੀਆਂ

ਦੋ ਕਣੀਆਂ ਸਵਾਂਤ ਬੂੰਦ ਦੀਆਂ
ਇਕ ਕਿਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ
ਗੁਆਚ ਗਈ

ਦੂਜੀ ਕਿਰੀ ਸਿੱਪੀ ਵਿਚ
ਮੋਤੀ ਬਣ ਗਈ

ਮਿਟੀ ਵਿਚ ਗੁਆਚੀ
ਫੁੱਲ ਬਣੀ ਖਿੜ ਉਠੀ
ਸਿੱਪੀ ਵਿਚਲੀ ਪੱਥਰ
ਬਣਕੇ ਬੰਦ ਹੋਈ

ਟਸਕੇ ਦਾ ਅੰਬ

 

ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤਕ ਆਇਆ ਬੋਲ

ਕਾਨੀ ਦੀ ਨੋਕ ਤਕ ਸਿਆਹੀ

ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਖਿਚਿਆ ਤੀਰ

ਡਿਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਦਲ ਵਿਚ ਲਟਕਦੀ ਕਣੀ

ਸਿਖਰ ਤੇ ਅਟਕਿਆ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਰਸ

ਟਸਕੇ ਦੇ ਅੰਬ ਵਿਚ ਰਹਿ

ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਰਹਿ ਹੁੰਦਾ

ਲੰਮਾ ਕਰ ਲੈ ਸਾਹ

ਜਾਣਦੇ ਜਿੰਨੀ ਉਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪੀਂਘ

ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ

ਅੰਬਰ ਕਿੰਨਾ ਉਚਾ ਹੈ

 

ਦੇਹੀ ਤਿੜਕ ਗਈ

 

ਡਰਦਾ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਤੋਂ

ਬੂਹਾ ਬੰਦ ਕਰਾਂ

ਦੇਹੀ ਦਰ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਦੀ

ਉਲਟਾ ਦੋਸ ਧਰਾਂ

 

ਦੇਹੀ ਫੜ ਫੜ ਰੱਖਦੀ

ਬਾਹਰ ਪੈਰ ਨਾ ਧਰ

ਇਕ ਵਾਰ ਜੇ ਨਿਕਲਿਆ

ਫੇਰ ਨਾ ਮਿਲਣਾ ਘਰ

 

ਦਰ ਦਰ ਅਲਖ ਜਗਾਉਂਦਿਆਂ

ਆਯੂ ਗਈ ਵਿਹਾ

ਭਿਖਸ਼ਾ ਪਈ ਤਾਂ ਦੇਹ ਦਾ

ਠੂਠਾ ਤਿੜਕ ਗਿਆ

ਕੀ ਸੱਚਾ ਕੀ ਝੂਠਾ

ਅਧਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ

ਦੁਨੀਆਂ ਅੱਧੀ ਸੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

 

ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੱਚ ਏਨਾ ਕਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਵੇਖਣ ਵੇਲੇ ਅੱਖਾਂ ਮਿਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ

 

ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ

ਅਸਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਸਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਖ਼ਬਰ

 

ਅਜ ਕਲ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਜਿਸਦੀ ਖ਼ਬਰ ਬਣਦੀ ਹੈ

 

ਮੇਰੀ ਲਿਖੀ ਲਿਖਾਈ ਕਵਿਤਾ

ਅਣਲਿਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

 

ਜਦੋਂ ਖ਼ਬਰ ਬਣਦੀ ਹੈ

ਅਣਜਨਮੀ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

 

ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ

ਕੁੜੀਆਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ